Koszty

Wariant rozliczeniowy polega na rozszczepianiu rzeczywistych kosztów wytworzonej produkcji, na koszty postulowane i odchylenia. W tym wariancie konto „Produkcja podstawowa” odzwierciedla następujące dane liczbowe: remanent początkowy produkcji nie zakończonej, wy ceniony według kosztu postulowanego; plus rzeczywiste koszty danego okresu; minus remanent końcowy produkcji nie zakończonej wyceniony według kosztu postulowanego; koszt rzeczywisty wytworzenia wyrobów gotowych; minus koszt postulowany wyrobów gotowych; odchylenia od kosztów postulowanych wyrobów gotowych. Powyższe rozwiązanie – z punktu widzenia rachunkowego – jest bardzo proste. Aby uzyskać odpowiednie wielkości (kosztów postulowanych i odchyleń), należy co miesiąc ustalić stan produkcji nie zakończonej na koniec okresu oraz wycenić ten stan według kosztów postulowanych.

Rachunkiem kosztów, odpowiadającym potrzebom operatywnego zarządzania jednostką gospodarującą, jest rachunek kosztów postulowanych. Istota tego rachunku polega na ustaleniu przed pojęciem produkcji i okresowym aktualizowaniu kosztów postulowanych, które stanowią wzorzec dla istniejących w jednostce gospodarującej warunków produkcyjnych i technicznych; porównaniu kosztów rzeczywistych z ustalonymi wzorcami i wyprowadzeniu odchyleń, które umożliwiają prowadzenie wstępnej, bieżącej i następnej kontroli przyczyn powstałych odstępstw od przyjętego kosztu postulowanego; przeprowadzani analizy odchyleń kosztu rzeczywistego od kosztu postulowanego, której przedmiotem jest wysokość odchyleń, miejsca i przyczyny ich powstania oraz zakres odpowiedzialności poszczególnych komórek organizacyjnych za wysokość tych odchyleń, a która to analiza stanowi podstawę podejmowania środków zaradczych zmierzających do ograniczenia możliwości powstawania odchyleń w przyszłości.

Porównywanie jednostkowych kosztów wytworzenia z ceną: nie może być przeprowadzane w przekroju pozycji kalkulacyjnych, gdyż cena ich nie zawiera, jest ograniczone tylko do produktów stanowiących przedmiot obrotu, gdyż brak jest cen dla produktów nie zakończonych, nie pozwala ustalić przyczyn stwierdzonego stanu w zakresie poziomu kosztów. Porównanie kosztów rzeczywistych z kosztami okresów ubiegłych: może być ograniczona tylko do produkcji ustabilizowanej i powtarzalnej (wielkości te bez dodatkowych przeliczeń nie są porównywalne, gdyż w okresie ubiegłym produkcja mogła się odbywać w innych warunkach organizacyjnych, technicznych, cenowych itp.), nie pozwala na ustalenie przyczyn uzasadniających istniejący poziom kosztów. Porównywanie kosztów między jednostkami gospodarującymi ma bardzo ograniczony zasięg ze względu na postępującą specjalizację i koncentrację produkcji.

W ramach rachunku kosztów mogą być zastosowane różne jego rozwiązania. W jednym z takich rozwiązań jest tradycyjny rachunek kosztów, który polega na: wyznaczaniu zadań kosztowych z reguły w postaci kosztów planowanych, ustalaniu kosztów rzeczywistych, ocenie kosztów rzeczywistych w rezultacie porównania ich z odpowiednimi wielkościami. W stosowaniu tradycyjnych metod rachunku kosztów przyjmuje się n ogół założenie, zgodnie z którym wykorzystanie danych o kosztach, stanowiących punkt wyjścia dla wszelkiej kontroli działalności jednostki gospodarującej, może następować w rezultacie porównywania kosztów rzeczywistych z ceną, z kosztami okresów ubiegłych lub przyszłych i między jednostkami gospodarującymi. W przeprowadzaniu tych porównań występują na ogół trudności w zakresie oceny kosztów rzeczywistych.

Rachunek kosztów – jak wiadomo – obejmuje wszystkie czynności zmierzające do ustalenia wysokości kosztów własnych w odpowiednich przekrojach, niezbędnych przede wszystkim na potrzeby kontroli gospodarności jednostki gospodarującej. Rachunek kosztów jako instrument kontroli gospodarności powinien umożliwiać oszczędne gospodarowanie, polegające na uzyskiwaniu jak najlepszych wyników pracy przy ponoszeniu jak najniższych kosztów na jednostkę produktu. Aby osiągnąć to zadanie, dane liczbowe dostarczane przez rachunek kosztów powinny być wykorzystywane na wszystkich szczeblach zarządzania do bieżącego kierowania produkcją i całą jednostką gospodarującą. Realizacja przedstawionych zadań moż4e być dokonywana – z większym lub mniejszym powodzeniem – dzięki zastosowaniu odpowiednich metod rachunku kosztów, przez które rozumie się sposoby: wyznaczania zadań w zakresie kosztów, ustalania wysokości kosztów rzeczywistych oraz badania (oceny) kosztów rzeczywistych.

Pierwszy wariant rachunku kosztów zwykle jest prezentowany w formie rozbudowanej, występującej w jednostkach prowadzących działalność wytwórczą oraz handlową. W jednostkach prowadzących wyłącznie działalność handlową może być on wykorzystywany włącznie do kontroli kosztów w przekroju miejsc ich powstawania (np. punktów sprzedaży detalicznej). Wówczas w ramach drugiego układu klasyfikacyjnego kosztów wystąpiłoby konto „Koszty handlowe” i prowadzone do niego konta analityczne dla poszczególnych sklepów oraz konto „Koszty zarządu”. Drugi wariant rachunku kosztów, w którym ewidencja kosztów jest ograniczona wyłącznie do kont układu rodzajowego, może znaleźć zastosowanie w jednostkach o prostej strukturze organizacyjnej, w których nie zachodzi potrzeba kontroli kosztów według miejsc ich powstawania (np. prowadzenie jednego punktu sprzedaży).

Zagadnienia ewidencji, rozliczania i kalkulacji kosztów mogą być rozwiązane z zastosowaniem różnych wariantów rachunku kosztów. Przyjęcie określonego wariantu do praktycznego stosowania zależy od wielu czynników, a zwłaszcza od wielkości jednostki gospodarującej, jej struktury organizacyjnej, rodzaju działalności, a w wypadku działalności wytwórczej – od stopnia komplikacji wytwarzanych wyrobów. Warianty rachunku kosztów mogą polegać na: ujęciu kosztów pierwotnie na kontach układu rodzajowego, a następnie ich rozliczeniu na miejscu powstawania i nośniki kosztów, ograniczeniu ewidencji kosztów wyłącznie do kont układu rodzajowego, ograniczeniu ewidencji kosztów wyłącznie do kont służących do ujmowania kosztów według miejsc ich powstawania i nośników kosztów (przedmiotów kalkulacji).

Zarejestrowane na kontach układu rodzajowego koszty obrotu towarowego mogą być odniesione za pośrednictwem konta „Rozliczenie kosztów” na odpowiednie konto kosztów handlowych. Koszty handlowe dotyczące danego okresu sprawozdawczego mogą być ujmowane w ewidencji według szczebli obrotu towarowego na następujących kontach: „Koszty hurtowni” oraz „Koszty jednostek handlu detalicznego”. W jednostkach z jednym tylko szczeblem obrotu towarowego, prowadzone jest jedno tylko konto syntetyczne przeznaczone do ewidencji kosztów handlowych, którego nazwa odpowiada szczeblowi obrotu towarowego, bądź jest określana mianem „Koszty handlowe”. Do konta „Koszty handlowe” ewidencja analityczna jest prowadzona głównie według miejsca powstawania kosztów (np. według poszczególnych punktów sprzedaży detalicznej, poszczególnych magazynów).

Dla umożliwienia dokonywania kontroli i analizy kosztów sprzedaży wszystkie ponoszone koszty bezpośrednie związane ze sprzedażą produktów są ewidencjonowane na koncie „koszty sprzedaży”. Do kosztów sprzedaży zalicza się: koszty opakowania wyrobów, jeśli nie są one traktowane jako koszty produkcji, są zaś objęte ceną sprzedaży, koszty załadunku produktów, koszty przewozu produktów, koszty ubezpieczenia produktów w czasie transportu oraz koszty reklamy, utrzymania stoisk na targach, wystawach itp. Jeżeli koszty sprzedaży ponoszone w związku ze zbytem poszczególnych grup produktów lub wiążące się z określonymi kierunkami (kraj i eksport) albo sposobami sprzedaży wykazują duże różnice, to za potrzeby oceny rentowności może okazać się celowe wyodrębnienie w analityce kosztów sprzedaży według wymienionych kategorii.

Na koncie „Koszty zarządu” rejestruje się koszty pośrednie związane z utrzymaniem zarządu, organizacją i obsługą jednostki gospodarującej. Koszty te dzielone są na dwie grupy: koszy administracyjno-gospodarcze i koszty ogólnoprodukcyjne. Koszty administracyjno-gospodarcze obejmują w zasadzie koszty związane z utrzymaniem zarządu jednostki gospodarującej i stworzeniem ogólnych warunków działania. Na koszty ogólno produkcyjne składają się: koszty tych komórek ruchu, których nie wyodrębnia się w ewidencji kosztów jako wydziały ze względu na ich niewielkie rozmiary, charakter pracy itp.; koszty akcji prowadzonych przez jednostkę gospodarującą jako całość, np. koszty ochrony mienia, koszty szkolenia prowadzonego siłami własnymi i obcymi; ogólne koszty utrzymania budynków, pomieszczeń i inwentarza.